W poprzedniej części zrobiłeś duże postępy w umiejętności oceny perswazyjnych komunikatów i wyszukiwania błędów w rozumowaniach. W tej części nadal będziemy zajmować się oceną argumentacji. Przyjrzyjmy się kilku wypowiedziom, tzw. zdaniom o faktach:

  • Praktykowanie jogi zmniejsza ryzyko zachorowania na raka.
  • Granie w gry wideo poprawia koordynację oko-ręka.
  • Mikrofalówki nie są bezpieczne. Badania donoszą, że obrażenia przez nie wywołane wzrosły w ciągu ostatniego roku o 23%.

Co sądzić o tych zdaniach? Czy są prawdziwe? Czy są uzasadnione? W tym rozdziale omówimy proces oceny tego rodzaju twierdzeń, ponieważ większość rozumowań zawiera właśnie takie zdania, zdania o faktach.

Dlaczego potrzebujemy uzasadnienia?

Niemal wszystkie rozumowania, które spotykamy, odwołują się do przekonań o tym, jaki świat jest, był lub będzie. Nasi współrozmówcy chcą nas przekonać, że sytuacje, które opisują w wypowiadanych zdaniach, są faktami. Zdania te mogą być wnioskami, przesłankami lub założeniami. Możemy nazywać takie sądy stwierdzeniami o faktach.

Pierwszym pytaniem, które należy zadać pod adresem stwierdzeń o faktach jest: „Dlaczego powinienem w nie wierzyć?”.
Drugim – „Czy to zdanie wymaga uzasadnienia?”. Jeśli wymaga, ale go nie ma, to jest tylko pustym stwierdzeniem, w które powinieneś całkowicie wątpić. Jeśli natomiast jest jakieś uzasadnienie, powinieneś zapytać: „Jak dobre jest owo uzasadnienie?”.

Aby dobrze ocenić rozumowanie, musimy pamiętać, że niektóre zdaniach o faktach są bardziej wiarygodnie niż inne. Na przykład: zapewne jesteś bardziej przekonany, że większość osób w sejmie to mężczyźni, niż że joga redukuje ryzyko zachorowania na raka.
Ponieważ dla większości zdań jest bardzo trudne, o ile w ogóle możliwe, ustalenie w sposób absolutny, czy są one prawdziwe czy fałszywe, lepiej mówić o akceptowalności i wiarygodności zdań. Im lepsze uzasadnienie danego zdania, tym silniej je akceptujemy i bardziej jesteśmy skłonni do uznania tego, co opisuje, za fakt.

Istnieją mocne świadectwa na rzecz tego, że Bolesław Chrobry był pierwszym koronowanym władcą Polski. Traktujemy to zatem jako fakt. Z drugiej strony świadectwa za tym, że alkoholizm jest chorobą, nie są tak przekonujące, a opinie są podzielone. Różnica między opiniami i faktami jest różnicą w stopniu, w jakim są uzasadnione.

Zanim ocenimy rozumowanie, musimy rozpoznać, które zdania o faktach powinniśmy uznać. Jak to określić? Przez uzyskanie odpowiedzi na następujące pytania:

  • Jakie to uzasadnisz?
  • Czy jesteś pewien, że to prawda?
  • Jakie masz świadectwa na poparcie swojej tezy?
  • Skąd wiesz, że tak jest?
  • Dlaczego w to wierzysz?
  • Czy możesz to udowodnić?

Masz szansę stać się naprawdę dobrym krytycznym myślicielem, jeśli wykształcisz w sobie nawyk regularnego zadawania tych pytań. Stawiając je, zmuszasz innych do odpowiedzialności za argumenty, które wygłaszają. Jeśli ludzie reagują na prostą prośbę o uzasadnienie gniewem lub wycofaniem się, to zwykle dzieje się tak, ponieważ są zawstydzeni i zdają sobie sprawę z tego, że powinni być mniej stanowczo przekonani do tego, w co wierzą i co uznają za prawdę.
Jeśli będziesz regularnie pytał o uzasadnienie, zauważysz, że wiele naszych przekonań nie jest uzasadnionych wystarczająco dobrze.

Źródła uzasadniania

Podstawowymi źródłami uzasadnienia naszych przekonań są:

Intuicja

Po prostu to wiem… Tak czuję…

Własne doświadczenie

Wiem to z doświadczenia…

Świadectwa i rekomendacje innych

Zna­jomy mó­wił, że warto…

Odwołanie się do autorytetu

We­dług ekspertów…

Obserwacja

Wi­dzia­łem…

Badania naukowe

Na­ukowo udowodniono…

Studium przypadku

Znam przy­pa­dek, który…

Analogia

Ta sprawa jest po­dobna do…

Każdy z tych sposobów uzasadniania może być dobry i stanowić wsparcie dla tezy!

Korzystanie z pytań krytycznych

Kiedy już określiliśmy problemy związane z intuicją, osobistym doświadczeniem, rekomendacjami innych oraz odwoływaniem się do autorytetu, masz właściwe podstawy do żywienia wątpliwości przed zaakceptowaniem wniosków na nich opartych. Wiedza o tych problemach daje ci pewną przed fałszywymi rozumowaniami. Jednakże, przecież jesteś gotowy ciężko ćwiczyć, aby umieć sprawiedliwie ocenić argumenty, które przedstawiają ci ludzie. Zatem powinieneś widzieć sens w tym, aby domagać się lepszego uzasadnienia. Dawaj argumentom szansę, na którą zasługują.